Spierbevangenheid bij paarden: symptomen, oorzaken en wat je moet doen

Spierbevangenheid is een pijnlijke spieraandoening waarbij spiercellen beschadigd raken. De medische naam is rabdomyolyse. Ontstaan de klachten tijdens of na inspanning? Dan spreken dierenartsen van inspanningsgerelateerde rabdomyolyse, ook wel tying-up genoemd.

Een paard kan plotseling stijf worden, hevig zweten en niet meer willen bewegen. In ernstige gevallen kleurt de urine donker door stoffen die uit beschadigde spiercellen vrijkomen. Dit kan de nieren belasten.

Vermoed je spierbevangenheid? Stop dan direct met trainen en bel je dierenarts. Dwing je paard niet om verder te lopen.

Wat is spierbevangenheid bij paarden?

Spierbevangenheid is een verzamelnaam voor verschillende spierproblemen die vergelijkbare klachten veroorzaken. Bij rabdomyolyse raken spiervezels beschadigd en komen stoffen uit de spiercellen in het bloed terecht. De aandoening wordt ook wel tying-up, maandagziekte of azoturie genoemd. Deze termen worden regelmatig door elkaar gebruikt, maar spierbevangenheid kent verschillende vormen en oorzaken.

Een paard kan één keer een episode krijgen na inspanning die te zwaar was voor zijn conditie. Andere paarden krijgen herhaaldelijk klachten door een onderliggende spieraandoening, zoals recurrent exertional rhabdomyolysis (RER) of bepaalde vormen van polysaccharide storage myopathy (PSSM). Daarom is het belangrijk om spierbevangenheid niet zelf uitsluitend aan training, suiker of een tekort toe te schrijven.

Welke symptomen heeft een spierbevangen paard?

De klachten ontstaan vaak tijdens of kort na inspanning. De ernst verschilt per paard en per episode.

Veelvoorkomende symptomen

Let op de volgende signalen:

• een plotseling korte of stijve pas;
• niet verder willen of kunnen lopen;
• harde, pijnlijke spieren;
• veel zweten zonder passende inspanning;
• een verhoogde ademhaling of hartslag;
• trillende of verkrampte spieren;
• een pijnlijke achterhand of rug;
• een houding alsof het paard wil plassen;
• moeite met draaien of achterwaarts gaan;
• niet willen staan of moeite hebben met opstaan.

Donkere urine is een alarmsignaal

Bij ernstige spierafbraak kan de urine donkerrood, bruin of koffieachtig kleuren. Dit komt door myoglobine, een spiereiwit dat na beschadiging in het bloed en de urine terechtkomt. Myoglobine kan samen met uitdroging bijdragen aan nierproblemen. Neem bij donkere urine daarom onmiddellijk contact op met je dierenarts. Meer veterinaire achtergrond vind je in het MSD Veterinary Manual over inspanningsgerelateerde spierproblemen.

Wat veroorzaakt spierbevangenheid bij een paard?

Er bestaat niet één oorzaak. Een dierenarts maakt onder andere onderscheid tussen een incidentele episode en terugkerende spierbevangenheid.

Inspanning die niet past bij de conditie

Een incidentele episode kan ontstaan wanneer de belasting groter is dan waarop het paard lichamelijk is voorbereid. Denk aan:

• plotseling zware training;
• een snelle verhoging van duur of intensiteit;
• zware inspanning bij hitte en hoge luchtvochtigheid;
• trainen terwijl een paard ziek of onvoldoende hersteld is;
• onvoldoende drinken tijdens langdurige inspanning.

Alleen een korte warming-up aanwijzen als oorzaak is te simpel. De volledige conditie, gezondheid, belasting en omstandigheden spelen mee.

Terugkerende spieraandoeningen

Krijgt een paard herhaaldelijk klachten, ook na lichte inspanning? Dan kan een onderliggende spieraandoening een rol spelen. Voorbeelden zijn RER en PSSM1. Deze aandoeningen verschillen in oorzaak en management. Een voedings- of trainingsadvies dat bij het ene paard past, kan voor een ander paard ongeschikt zijn.

Voeding en voedingsbalans

Ook de samenstelling van het rantsoen kan bij sommige paarden bijdragen aan het risico. Het gaat daarbij om het totale voedingspatroon, niet om één willekeurig ingrediënt. Mogelijke aandachtspunten zijn:

• de hoeveelheid energie ten opzichte van de arbeid;
• een hoge aanvoer van zetmeel uit krachtvoer;
• vocht- en elektrolytenverlies bij langdurig zweten;
• een niet-passende vitamine- en mineralenvoorziening;
• plotselinge veranderingen in het rantsoen.

Een tekort aan vitamine E, selenium of andere voedingsstoffen mag niet uitsluitend op basis van spierklachten worden aangenomen. Selenium kan bij overdosering schadelijk zijn. Laat het rantsoen daarom beoordelen voordat je gaat aanvullen.

Stress en individuele gevoeligheid

Bij sommige paarden met terugkerende spierbevangenheid kan spanning of opwinding een rol spelen. Management, huisvesting, trainingsroutine en individuele aanleg worden daarom meegenomen in het onderzoek.

Wat moet je doen als je paard spierbevangen is?

Stap 1: stop onmiddellijk met trainen

Zet de training direct stil. Laat je paard niet doorwerken en probeer de spieren niet “los te rijden”. Bescherm een bezweet paard zo nodig tegen afkoeling, maar voorkom oververhitting.

Stap 2: dwing je paard niet om te lopen

Geforceerd lopen kan de spierbeschadiging verergeren. Laat het paard rustig staan. Verplaats het alleen wanneer dat veilig en noodzakelijk is, bij voorkeur volgens aanwijzingen van de dierenarts.

Stap 3: bel de dierenarts

Vertel wat je ziet, wanneer de klachten begonnen en welke inspanning eraan voorafging. Meld direct wanneer:

• de urine donker kleurt;
• het paard niet wil of kan bewegen;
• het paard niet kan blijven staan;
• de ademhaling of hartslag sterk verhoogd blijft;
• de pijn ernstig lijkt;
• de klachten eerder zijn voorgekomen.

Stap 4: bied vers water aan

Zorg dat je paard toegang heeft tot schoon drinkwater. Dwing het paard niet om te drinken en geef niet zelfstandig grote hoeveelheden elektrolyten.

Stap 5: geef geen medicijnen of supplementen op eigen initiatief

Pijnstillers en ontstekingsremmers zijn niet in iedere situatie zonder risico, zeker niet bij uitdroging of mogelijke nierbelasting. Geef alleen medicatie volgens instructie van de dierenarts.

Hoe stelt de dierenarts spierbevangenheid vast?

De dierenarts beoordeelt de klachten, trainingsgeschiedenis, voeding en eventuele eerdere episodes. Bloedonderzoek kan verhoogde waarden van spierenzymen zoals CK en AST aantonen.

Afhankelijk van de ernst of het terugkerende karakter kan aanvullend onderzoek bestaan uit:

• onderzoek van bloed en urine;
• controle van nierfunctie en vochthuishouding;
• beoordeling van het rantsoen;
• meting van specifieke vitaminen of mineralen;
• genetisch onderzoek, bijvoorbeeld bij verdenking op PSSM1;
• een gecontroleerde inspanningstest;
• in sommige gevallen een spierbiopt.

Een duidelijke diagnose is nodig om training en voeding passend aan te kunnen passen.

Wat is de behandeling van spierbevangenheid?

De behandeling hangt af van de ernst en onderliggende oorzaak. De dierenarts kan onder meer rust, pijnbestrijding, kalmering of behandeling met vocht voorschrijven. Bij ernstige spierafbraak wordt ook de nierfunctie bewaakt. Het paard blijft uit training totdat de dierenarts voldoende herstel heeft vastgesteld. Bij veel paarden worden de spierenzymen opnieuw gecontroleerd voordat de arbeid wordt opgebouwd.

Kun je spierbevangenheid voorkomen?

Niet iedere episode is te voorkomen. Je kunt wel algemene risicofactoren beperken.

Praktische aandachtspunten

• Bouw conditie en trainingsbelasting geleidelijk op.
• Stem zware inspanning af op de actuele conditie van je paard.
• Pas de hoeveelheid energie in het rantsoen aan wanneer de arbeid afneemt.
• Voorkom plotselinge veranderingen in voer of training.
• Zorg dagelijks voor voldoende vrije beweging.
• Bied altijd schoon drinkwater aan.
• Houd bij langdurig zweten rekening met vocht- en elektrolytenverlies.
• Laat terugkerende spierklachten altijd onderzoeken.
• Volg bij een vastgestelde spieraandoening het specifieke plan van je dierenarts.

Conclusie

Spierbevangenheid is een pijnlijke aandoening waarbij spiercellen beschadigd raken. Het is niet hetzelfde als normale stijfheid na inspanning. Stop bij een vermoeden direct met trainen, dwing je paard niet om te bewegen en schakel een dierenarts in. Een passende aanpak begint bij een diagnose. Pas daarna kunnen training, rantsoen en management gericht worden aangepast.

Heeft je paard op dit moment klachten? Neem dan direct contact op met je dierenarts.